Ancaman populasi anjing liar di kawasan perumahan dan premis awam kini bukan lagi sekadar kemelut kebersihan persekitaran malah telah berkembang menjadi dilema sosial, kesihatan awam dan etika yang amat mencabar kepimpinan tempatan serta masyarakat umum. Di sesetengah kawasan bandar dan pinggir bandar, kehadiran dianggarkan lebih 200,000 hingga 300,000 ekor anjing terbiar berdasarkan anggaran pelbagai pertubuhan bukan kerajaan (NGO) kebajikan haiwan di seluruh Malaysia telah menimbulkan ketakutan nyata dalam kalangan penduduk berikutan risiko serangan fizikal serta penyebaran wabak zoonosis. Pada masa yang sama, pertubuhan perlindungan haiwan menuntut perlindungan etika serta pemeliharaan kebebasan makhluk berkenaan daripada tindakan zalim. Konflik antara keutamaan keselamatan manusia dan hak ihsan terhadap haiwan memerlukan analisis berteraskan data mampan agar penyelesaian yang dicapai bukan sahaja berkesan dari segi kawalan malah berkualiti secara moral.

Dari perspektif kesihatan dan keselamatan awam, kehadiran anjing liar dalam jumlah yang tidak terkawal membawa risiko nyata kepada ketenteraman masyarakat. Ancaman paling kritikal ialah penyebaran penyakit rabies (anjing gila) iaitu jangkitan virus maut berpotensi 99% membunuh sebaik sahaja simptom klinikal muncul. Mengikut data Pertubuhan Kesihatan Dunia (WHO), rabies menyebabkan kira-kira 59,000 kematian manusia setiap tahun di seluruh dunia di mana 95% kes berlaku di Asia dan Afrika akibat gigitan anjing. Di Malaysia, Sarawak mengisytiharkan wabak rabies sejak Julai 2017 sehingga tahun 2024 yang mana Jabatan Kesihatan Negeri Sarawak merekodkan lebih 70 kes Rabies Ensefalitis pada manusia dengan kadar kematian melebihi 90%. Kes berprofil tinggi seperti kematian seorang kanak-kanak lelaki berusia 6 tahun di Sibu pada 2020 akibat gigitan anjing liar di kaki menyerlahkan kerapuhan sistem kawalan keselamatan awam. 

Selain risiko jangkitan, serangan fizikal secara berkumpulan (pack mentality) turut mencetuskan trauma dan kemalangan jiwa. Sebagai contoh, pada Disember 2023, seorang wanita warga emas berusia 76 tahun di Kota Kinabalu, Sabah mengalami kecederaan parah di kepala dan badan selepas diserang sekumpulan anjing liar ketika berjalan di kawasan perumahannya. Di samping itu, insiden penunggang motosikal terbabit kemalangan jalan raya akibat mengelak atau dikejar anjing terbiar pada waktu malam semakin kerap dilaporkan di negeri-negeri seperti Perak, Kedah dan Selangor. Selain itu, timbul isu berkaitan gangguan kebersihan dan ketenteraman yang mana aktiviti menggeledah tong sampah menyebabkan sisa pepejal bertaburan, menyebarkan bau busuk serta menarik haiwan pembawa penyakit lain seperti tikus. Selain itu, salakan berterusan pada waktu malam mengganggu kualiti tidur penduduk.

Sebaliknya, daripada sudut pandang aktivis dan NGO seperti Society for the Prevention of Cruelty to Animals (SPCA) serta Paws Animal Welfare Society (PAWS), anjing liar bukanlah punca utama masalah sebaliknya mangsa kepada kegagalan sikap manusia (human failure). Hak haiwan untuk hidup bebas daripada kesakitan, penderitaan dan pembunuhan perlu dihormati berlandaskan prinsip Five Freedoms (Lima Kebebasan Haiwan). Punca asas pertambahan populasi ini ialah pemilikan yang tidak bertanggungjawab (irresponsible pet ownership) di mana pemilik enggan mengembirikan haiwan mereka lalu membuang anak anjing yang tidak diingini di pasar, kawasan perindustrian atau tepi jalan. Menurut statistik antarabangsa, sepasang anjing yang tidak dikembirikan bersama keturunannya mampu menghasilkan sehingga 67,000 ekor anjing dalam tempoh enam tahun menerusi pembiakan eksponen. Tindakan pembersihan berasaskan kaedah eutanasia massal iaitu pembunuhan beramai-ramai, penembakan atau penangkapan zalim menggunakan cangkuk besi kerap mendapat bantahan hebat masyarakat kerana dianggap tidak berperikemanusiaan selain terbukti secara saintifik gagal menyelesaikan masalah dalam jangka panjang akibat Vacuum Effect. Dalam konteks pengurusan populasi haiwan terbiar, fenomena ekologi ini membuktikan bahawa apabila sesebuah kawasan dikosongkan menerusi pembunuhan, ruang dan sumber makanan yang ditinggalkan akan dimasuki dan diisi dengan cepat oleh populasi anjing liar baharu dari kawasan bersebelahan dalam masa yang singkat. 

Bagi mencapai titik keseimbangan antara menjamin keselamatan awam dan memelihara perikemanusiaan terhadap haiwan, pendekatan holistik yang bersandarkan data dan amalan terbaik antarabangsa perlu dilaksanakan secara berterusan. Kaedah Trap-Neuter-Release-Manage (TNRM) yang disyorkan oleh WHO dan World Organisation for Animal Health (WOAH) merupakan strategi paling mampan yang mana anjing ditangkap, dikembirikan, disuntik vaksin rabies dan ditanda sebelum dilepaskan semula secara terkawal. Bandar raya Pulau Pinang menjadi contoh kejayaan di Malaysia apabila kerjasama antara Majlis Bandaraya Pulau Pinang (MBPP) dan NGO International Aid for Animals Foundation (IAPWA) menerusi program TNRM sejak 2017 berjaya mengembirikan serta memvaksinkan ribuan anjing liar, sekali gus menstabilkan populasi tanpa perlu bergantung kepada kaedah pemusnahan. Langkah teknikal ini perlu disusuli penguatkuasaan undang-undang yang tegas oleh Pihak Berkuasa Tempatan (PBT) dan Jabatan Perkhidmatan Veterinar (JPV) menerusi pemandatan lesen anjing serta pemasangan cip mikro (microchipping). Pemilik yang didapati membuang haiwan wajib dikenakan tindakan di bawah Akta Kebajikan Haiwan 2015 (Akta 772) yang memperuntukkan hukuman denda antara RM20,000 hingga RM100,000 atau penjara sehingga 3 tahun.

Kaedah lain melibatkan penyediaan Pusat Perlindungan Bersetaraf Etika (Sanctuary) yang menggabungkan kerjasama strategik antara kerajaan negeri, PBT dan NGO untuk membina pusat perlindungan sementara yang memenuhi piawaian kebajikan di samping menggalakkan kempen anak angkat (Adopt, Don't Buy) dalam kalangan masyarakat. Akhirnya, kempen pendidikan dan kesedaran awam mengenai pemilikan haiwan secara bertanggungjawab serta panduan keselamatan apabila berhadapan dengan anjing liar perlu dipupuk sejak peringkat sekolah lagi.

Isu ancaman anjing liar tidak seharusnya meletakkan hak haiwan dan kesejahteraan manusia di dua kutub yang bertentangan. Kesejahteraan masyarakat tidak boleh dibina atas dasar kezaliman terhadap makhluk lain, manakala hak haiwan pula tidak wajar mengabaikan keselamatan jiwa dan kesihatan awam. Melalui penguatkuasaan undang-undang yang tegas, program kawalan populasi berasaskan sains dan sikap bertanggungjawab masyarakat, persekitaran yang selamat dan harmoni untuk semua dapat diwujudkan yang mana Isu ancaman anjing liar tidak seharusnya meletakkan hak haiwan dan kesejahteraan manusia di dua kutub yang bertentangan. Kesejahteraan masyarakat tidak boleh dibina atas dasar kezaliman terhadap makhluk lain, manakala hak haiwan pula tidak wajar mengabaikan keselamatan jiwa dan kesihatan awam. Melalui penguatkuasaan undang-undang yang tegas, program kawalan populasi berasaskan sains, dan sikap bertanggungjawab masyarakat, persekitaran yang selamat dan harmoni untuk semua dapat diwujudkan.

Tarikh Input: 13/08/2026 | Kemaskini: 13/08/2026 | alyarahim